Azərbaycan gənc ateistlərinə açıq məktub

Ağalar Qut:

Ateizminiz ancaq təbiət elmlərindən çıxış etməməlidir. Əks halda, ateizm sizi məhdud elmçiliyə yuvarlaya bilər. Elmçilik – dinçilik kimi yanlış yollardan biridir. Əslində dünyada bir elm var – o, “filosofia”dır. Biz müsəlman ərəbin ağzıyla “fəlsəfə” (“falsafa”) yox, qədim yunanca orijinallığıyla “filosofia” deməli və yazmalıyıq. Platondan ta Hegelədək “elm” dedikdə filosofia başa düşülürdü, ancaq son 150-200 ildə “elm” deyərkən, fizika, biologiya, sosiologiya kimi ayrı-ayrı elm sahələri başa düşülməkdədir. Filosofia – bilmək istəyidir. Bəşər nəyi bilmək istəyir? – Hər şeyi! Bunun müqabilində fizika, biologiya, sosiologiya kimi elm sahələri nəyi bilmək istəyir? – Kosmik məsafə, qan təzyiqi, dəb və s. bu kimi məkanda və zamanda yerləşən, təcrübə edilə bilən, ölçülə bilən, bir sözlə, pozitiv (ingiliscə “to posit”dən – qoyulu, yaxud verili olan, qarşımızda bulunan) parametrləri və onların dəyişmələrini. Bu səbəbdən müasir elm anlayışına “pozitivist elm” də deyilir. Müasir elmlər filosofianın pozitivizmlə rəndələnməsindən yaranmışlar.

Weiterlesen

Advertisements
Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | Kommentar hinterlassen

Yaradıcılıq, yoxsa yozuculuq? Yeni vizion axtarışında

Ağalar Qut

Bu sətirlərin müəllifi həmişə belə fikirləşmişdir ki, yaradıcılıq yozuculuqdan [şərhçilikdən, interpretatorluqdan] üstündür. Bu, təxminən o deməkdir ki, yazıçılıq ədəbi tənqidçilikdən, rejissorluq kinoşünaslıqdan, alim müəllimdən ötədir. Alman payızının tutqun, ancaq gözəl bir günündə mən bu səhvimi, haçansa xəbərim olmadan həqiqət kimi öyrəndiyim bu klişeni, bir gözqırpımında gördüm. O anda başa düşdüm ki, indi Azərbaycan kulturasına böyük yaradıcılardan qabaq böyük yozucular [şərhçilər] gərəkdir. Axı ta qədimlərdə də birbaşa yaradıcılıqla yox, yamsılayıcılıqla [təqlidlə] işə başlayardılar; məbədlərdə yetişən bilicilər qabaqca özlərindən qabaqkıları şərh edər, ancaq bundan sonra yaradıcılığa girişərdilər. Yaradıcılıq haqqı hamıya yox, ancaq şərhçiliyini sübut edənlərə verilərdi. Sonrakı inkarçılar da elə o şərhçilərin içindən çıxardı. Bu ənənə sonralar elmə keçdi. Elmdə də böyük, hətta inqilabi elmi kəşflər etməzdən qabaq, özündən qabaqkıları xülasə və şərh edib, alimlik dərəcəsi alırsan. “Məktəb [yolu] keçmək” budur.

Yaradıcılıq – indiyədək olmayanı oldurmaqdırsa, yozuculuq [şərhçilik] – olanı anlamaqdan ötrü ona səbəblər, mənalar tapmaqdır. [“Sürücü”, “görücü”, “yazıçı” kimi sözlərin quruluşunda olan “yozucu” sözünü ərəbcə “şərhçi” sözünə əvəz kimi irəli sürürəm.] Nəyisə ancaq və ancaq bir cür anlamaq – anlaq yoxsulluğudur. Yeni yozmalarla təzə mənalar üzə çıxarmaq mümkündür və gərəklidir. Birşərhlilik – birsəbəblilik – darıxdırıcı təkrarçılıq və kütləşdirici təbliğatla nəticələnir. Şərhlər təzələnmirsə, sən eyniliyin qaldığına və həmin şərhin həqiqət olduğuna inanırsan. Misal üçün, Azərbaycan xalqına M.F.Axundovdan, C.Məmmədquluzadədən, M.Ə.Sabirdən, Ü.Hacıbəyovdan və b. fərqli şərh ver, xalqın əslində heç əvvəldən onların təsvir etdiyi kimi olmadığını görəcəksən; sənin xalq haqqında şərhin dəyişmədiyi üçün, elə bilirsən xalq hələ də onların təsvirlərindəki kimidir və onların dedikləri əbədi həqiqətdir, onlar özləri isə əbədi həqiqətləri tapdıqları üçün ölməz dahilərdir. İslamçıların hər yerdə Allahı tapmaqları kimi. Söhbət – xalqımız barəsində kulturolojiq-diaqnostik yeganə şərhin indiyədək alternativsiz qalmasından və mübahisəsiz həqiqət kimi qəbul edilməsindən gedir.

Weiterlesen

Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | 3 Kommentare

Xalq, millət, yoxsa cəmiyyət? Bir qarışıqlığın dumanında

Ağalar Qut

“Xalq” və “cəmiyyət” anlayışları Azərbaycanda bir sıra hallarda bir-birinin az qala sinonimi, əvəzi kimi başa düşülür və işlənilirlər. “Azərbaycan xalqı” ilə “Azərbaycan cəmiyyəti”nin qarışıq salınması – təkcə dil və yaxud terminologiya qarışıqlığı deyil, anlağımızdakı dumandır da. Bu qatı dumanı kiçik bir yazıyla bütövlükdə dağıtmaq mümkün olmayacaqsa da, ən azından belə bir problemin varlığına azacıq işıq düşmüş olacaqdır.

Weiterlesen

Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | 1 Kommentar

Siyasət, yoxsa politika? İqtisadiyyat, yoxsa oykonomia?

Ağalar Qut

Siyasət

Siyasət sözü – ərəb dilində 1) heyvanları əhliləşdirmək, onlara qulluq göstərmək, konkret olaraq, ata baxmaq kimi mənalar bildirməklə yanaşı, 2) təşkilatlandırmaq, idarə etmək, başçılıq etmək, istiqamət vermək, aparmaq kimi mənalar da bildirən “səəsə” feilindən düzəlir. Ancaq sözün əsası ərəbcə deyildir, çünki ərəbcədən qədim olduqları dəqiq bilinən avestaca, sanksritcə, qədim yunanca, skitcə (skifcə), medcə, akkadca kimi dillərdə də həmin əsas mövcuddur. Misal üçün, Avestada, vedalarda “asva” kimi; medlərin (yəni midiyalıların) dilində “aspa” kimi yazılan bu söz – at, çapar at, cins at, madyan deməkdir. Medlərin dilində balaca at, atcıq mənasında “aspaca” (ca < cıq?) sözü mövcuddur. Sumer dilində çobana, heyvanları güdənə “sipa” və yaxud “sipad” deyilir.

Weiterlesen

Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | Kommentar hinterlassen

İlham Əliyevin şəxsi ideologiyası

Ağalar Qut

“Məmur özbaşınalığı” və yaxud “İlham özü yaxşıdır, ətrafı pis” təbliğatı – əsla hakimiyyətin və yaxud iqtidarın yox, İlham Əliyevin şəxsi ideologiyasıdır. Bu təbliğata görə, İlham Əliyevin ətrafındakılar və bütövlükdə dövlətin məmur ordusu xalqa və dövlətə düşmən kəsilib, nəticədə İlham Əliyev xalq və dövlət uğrunda onlarla daimi mübarizə vəziyyətindədir, ancaq həmin harınlamış, quldur, korrupsioner məmurlar İlham Əliyevi aldadır, dinləmir, tapşırıqlarını yerinə yetirmirlər.

Bu təbliğatın iki başlıca hədəfi vardır:

Weiterlesen

Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | 2 Kommentare

M.F.Axundovdan başlayıb Rüstəm İbrahimbəyovadək gəldiyimiz yanlış yol

Ağalar Qut

Birinci. Rüstəm İbrahimbəyovun “Qafqaz üçlüyü” filmi bu sözlərlə başlanır: “… ərazi baxımından Azərbaycanda yerləşən Dağlıq Qarabağ…” (…территориально находящаяся в Азербайджане…). Elə bil Ərəbistan yarımadasının neçə milyon illərsə qabaq Afrika qitəsinə yapışıq olmasından söhbət gedir. Belə diplomatik ikibaşlılıq nə üçün lazım idi? Dağlıq Qarabağ Azərbaycana təkcə coğrafi baxımdan yox, həm də və ən başlıcası, tarixi, hüquqi və mədəniyyət baxımından aiddir.
Weiterlesen

Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | Kommentar hinterlassen

Prezident Administrasiyası şöbə müdiri Əli Həsənova açıq məktub

Ağalar QUT

 

“Türkiyə türkcəsi”, “Azərbaycan türkcəsi” kimi adlar yanlışdır

 

Hörmətli Əli müəllim!

XI əsrdə yaşamış ulu Mahmud Kaşğarinin öz əsərinə “Kitabi divanu lüqati-t türk” (Türk sözləri divanı kitabı) adı qoyması sayəsində dünya dilçilik elmində və türkologiyada azərbaycanca, özbəkcə, türkməncə, uyğurca, qazaxca, qırğızca və başqa bu kimi dillərin hamısı “türk dilləri” ümumi sərlövhəsi altında toplanılmışdır. Azərbaycanlı, özbək, türkmən, uyğur, qazax, tatar, başqırd və başqa bu kimi xalqlar üçün etnoqrafik (məsələn, “türklər” deyə) ümumi sərlövhə yoxsa da, Kaşğarinin əsəri sayəsində linqvistik (“türk dili” deyə) ümumi sərlövhə vardır. Hind-ari dillərinin bir-birinə bir ailənin üzvləri kimi qohumluğundan çıxış edilərək, hind-aricə danışan fars, rus, ingilis və b. xalqlar ümumi bir irq adı (“ari” irqi) altında toplanıldığı kimi, bəlkə gələcəkdə azərbaycanlı, özbək, türkmən, uyğur, qazax, tatar, başqırd və b. bu kimi xalqlar üçün də onların dil qohumluğundan çıxış edilərək ümumi etnoqrafik millət adı yaradıla bilər. Ancaq bu, uzaq gələcəyin ehtimallarından biridir, üstəlik, burada mövzumuz da bu deyil.

Weiterlesen

Veröffentlicht unter FƏLSƏFƏ | Kommentar hinterlassen